Cục Quản lý cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng, và cả Vinasun với tư cách là bên liên quan đến vụ việc, đã khiếu nại quyết định xử lý vụ việc tập trung kinh tế giữa Uber và Grab. Vụ việc vì vậy sẽ tiếp tục được xem xét, nhưng theo các quy định của Luật Cạnh tranh năm 2018 đã có hiệu lực từ ngày 1-7-2019.

Tuy nhiên, một quy trình giải quyết khiếu nại mới có thể sẽ tiếp tục tạo ra những cú “sốc” mới.

Luật mới giải quyết thế nào?

Theo quy định mới, kể từ ngày thụ lý, cơ quan cạnh tranh sẽ có 30 ngày (hoặc 45 ngày nếu vụ việc phức tạp) để giải quyết khiếu nại của các bên. Nội dung quyết định giải quyết có thể sẽ giữ nguyên quyết định xử lý; sửa một phần hoặc toàn bộ quyết định xử lý; hay là hủy bỏ toàn bộ quyết định xử lý đó (điều 101).

Có thể các bên vẫn tiếp tục không hài lòng với quyết định giải quyết khiếu nại. Trong tình huống đó, các bên có thêm một lựa chọn là khởi kiện vụ án hành chính theo Luật Tố tụng hành chính đối với quyết định giải quyết khiếu nại nói trên (điều 103).

Trở lại với tình huống quyết định giải quyết khiếu nại, đáng lưu ý nhất là trường hợp quyết định xử lý vụ việc bị hủy. Khi đó, cơ quan cạnh tranh sẽ giao lại vụ việc cho cơ quan điều tra. Tuy nhiên, việc thành lập hội đồng xử lý vụ việc độc lập và thủ tục mở phiên điều trần sẽ không tái diễn.

Nguyên do, Luật Cạnh tranh mới đã tách tập trung kinh tế ra khỏi nhóm hành vi hạn chế cạnh tranh (gồm thỏa thuận hạn chế cạnh tranh và lạm dụng sức mạnh thị trường). Vì vậy, việc giải quyết các vấn đề liên quan đến tập trung kinh tế sẽ phải đi theo một hướng khác mà không tuân theo quy trình áp dụng đối với hành vi hạn chế cạnh tranh.

Cụ thể, mọi quyết định xử lý vụ việc cũng như giải quyết khiếu nại sẽ thuộc về cơ quan cạnh tranh duy nhất theo luật mới là Ủy ban Cạnh tranh quốc gia (UBCTQG) và kết quả điều tra của cơ quan điều tra thuộc cơ quan này. Thậm chí, Chủ tịch UBCTQG sẽ là người có trách nhiệm giải quyết khiếu nại đối với vụ việc tập trung kinh tế như Uber-Grab mà không cần phải thành lập Hội đồng giải quyết khiếu nại và cũng không cần quyết định bằng cách biểu quyết theo đa số như đối với vụ việc hạn chế cạnh tranh (điều 109).

Theo Luật Cạnh tranh năm 2018, UBCTQG là cơ quan được thành lập để thay thế cho cả Cục Quản lý cạnh tranh và bảo vệ người tiêu dùng và Hội đồng cạnh tranh ra đời từ Luật Cạnh tranh năm 2004. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại thì UBCTQG vẫn… chưa xuất hiện.

Luật Cạnh tranh mới… vẫn cũ

Thực ra, Luật Cạnh tranh năm 2018 bổ sung thêm nhiều quy định mới có giá trị, đặc biệt là đã mở ra cánh cửa sử dụng cơ chế kiểm soát hiệu quả.

Thứ nhất, thay vì chỉ dựa vào thông số thị phần kết hợp của các bên như luật cũ, cơ quan cạnh tranh phải tiến hành đánh giá tác động của thương vụ trước khi đưa ra kết luận cuối cùng. Việc phân tích vì vậy phải dựa trên nhiều yếu tố, và luật cũng đã chỉ ra tại điều 36 và 37.

Điểm mới thứ hai là cơ chế sử dụng biện pháp khắc phục sáp nhập. Có nghĩa, cho dù vụ việc có tác động hạn chế cạnh tranh thì cơ quan cạnh tranh cũng không vội vàng đưa ra quyết định dừng vụ việc. Thay vào đó, cơ quan cạnh tranh có thể cho phép các bên tiến hành thương vụ với các điều kiện kèm theo khi có cơ sở để cho rằng các điều kiện này có khả năng phóng thích nguy cơ gây hại từ thương vụ.

Dù vậy, Luật Cạnh tranh mới vẫn… cũ trong việc duy trì một số quy định cũ. Đáng nói ở chỗ, đây là những quy định tiên quyết cho các quyết định mở hay không mở thủ tục rà soát sáp nhập. Đó là quy định về hình thức sáp nhập thuộc phạm vi tầm soát.

Vụ việc giữa Uber và Grab là minh chứng cho tình huống tiến thoái lưỡng nan này. Quyết định xử lý vụ việc cho rằng đây không phải là thương vụ mua lại doanh nghiệp (theo những tiêu chí của luật), và vì vậy không phải là hình thức tập trung kinh tế.

Trong tình huống đó, hình thức sáp nhập doanh nghiệp có thể được nghĩ tới, vì đó là hình thức gần giống với mua lại doanh nghiệp (so với liên doanh hay hợp nhất doanh nghiệp). Tuy nhiên, việc khẳng định có phải là hình thức sáp nhập hay không không phải là một kết luận dễ dàng, ngay cả khi một số biểu hiện thực tế của giao dịch mang bóng dáng này.

Trong lịch sử, Kido’s đã từng mua lại thị trường của kem Wall’s vào năm 2003. Kido’s theo đó tiếp nhận hệ thống phân phối của Wall’s, để bán kem Kido’s, và Wall’s sẽ phải rút khỏi thị trường Việt Nam trong năm năm. Có vẻ Uber và Grab cũng có những bước đi tương tự tại thị trường Việt Nam (và Đông Nam Á).

Đây là hình thức chuyển giao hoạt động kinh doanh (business transfer/acquisition of business) và được pháp luật các nước đưa vào diện kiểm soát. Có điều, qua hai phiên bản, Luật Cạnh tranh Việt Nam vẫn chưa gọi tên, dù trên thực tế đã từng xuất hiện thương vụ tiêu biểu Kido’s-Wall’s, ngay trước thời điểm Luật Cạnh tranh năm 2004 được thông qua.

Thực ra, bản chất của các giao dịch tập trung kinh tế theo như cách gọi của Luật Cạnh tranh Việt Nam là sự liên kết kinh doanh (business combination) giữa các đơn vị kinh doanh độc lập, và một bên sau giao dịch không còn có sự độc lập như ban đầu. Để có thể bao quát, luật pháp các nước hoặc là đưa ra một định nghĩa tổng quát xác định dấu hiệu đặc trưng (liên kết kinh doanh) của giao dịch hoặc là liệt kê các phương thức thực hiện giao dịch (như mua/bán tài sản, mua/bán vốn, mua/bán hoạt động kinh doanh…) hay có thể là kết hợp cả liệt kê hình thức giao dịch (như sáp nhập, mua lại) với phương thức thực hiện.

Như Luật Cạnh tranh cũ, Luật Cạnh tranh mới không đưa ra một định nghĩa chung mà tiếp tục liệt kê lại bốn hình thức tập trung kinh tế cơ bản để kiểm soát; là sáp nhập, mua lại, hợp nhất và liên doanh. Các định nghĩa về hình thức giao dịch cũng được giữ lại với tiêu chí sơ bộ là chuyển giao tài sản, quyền, nghĩa vụ và lợi ích của doanh nghiệp.

Riêng hình thức mua lại doanh nghiệp thì luật đề cập cả phương thức mua vốn, kèm với tiêu chí “kiểm soát, chi phối” của doanh nghiệp mua với doanh nghiệp bán. Đây chính là tiêu chí bị Hội đồng xử lý vụ việc phủ nhận trong vụ Uber-Grab đang nói.

Với việc duy trì như cũ phạm vi giao dịch có thể bị kiểm soát, chắc chắn việc xử lý thương vụ Uber-Grab sẽ còn đối diện với không ít khó khăn trước mắt. Nhất là khi, đến thời điểm hiện tại, Luật Cạnh tranh năm 2018 đã có hiệu lực mà văn bản hướng dẫn thi hành luật này vẫn chưa được ban hành.

(*) Trường Đại học Kinh tế – Luật, Đại học Quốc gia TPHCM